"Эки өлкөнүн ортосундагы илимий байланыштар күч алган сайын тилчи-окумуштууларга бир чоң милдет аркалады.

Түркология түрк тилдеринде сүйлөгөн элдердин тилин, адабиятын, фольклорун, тарыхын, маданиятын изилдеген гуманитардык илимдердин комплекстүү тармагы болуп эсептелет. Алгач түркология филологиялык дисциплина катары өнүгүп келген. Түркиядагы бул жолку уюштурулган «ТҮРКОЛОГДОРДУН I ЭЛ АРАЛЫК СИМПОЗИУМУНУН» максаты – жалпы эле түрк элдеринин маданиятын, тарыхын, тилин дүйнө элдерине таанытуу максатындагы буга чейин аткарылган жана келечектеги иш-чаралар, маселелер боюнча ой бөлүшүү эле.

- Бурул эже, Түркияга кош келиңиз. Түркологдордун I эл аралык симпозиумуна (I. Uluslararası Türkoloji Çalıştayı) катышуу үчүн Стамбулда сапардасыз. Сизди биз Кыргызстанда эмгектериңизден жакшы тааныйбыз. Окурмандарга өзүңүз жөнүндө айтып бересизби?

 - Өзүм жөнүндө кеп салуудан мурда Кыргызстандан Бурул эже келиптир деп сый мамилеңерди көрсөткөнүңөр үчүн жана симпозиумдун ишине да кызыкканыңарга чын жүрөгүмдөн ыраазы экендигимди билдирип коёюн. Өзүм жөнүндө айтсам: учурда Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин түркология бөлүмүнүн бөлүм башчысы болуп иштеп жатамын. Илимий багытыбыз – түркологияны өнүктүрүү жана жайылтуу болуп саналат.

 - Илимий багыт жөнүндө сөз болуп калды. Илимпоз катары илимий изилдөөлөрүңүз, эмгектериңиз боюнча айтып берсеңиз.

 - Эки өлкөнүн ортосундагы ар кандай байланыштар улам күч алган сайын илимий байланыштар да тереңдеп, түрк жана кыргыз тилдерин салыштырып, салыштырма пландагы окуу куралдарын жазып, сөздүктөрдү түзүү милдети бизге – тилчи-окумуштууларга бир чоң милдетти аркалады. Ошондой зарылчылыктан улам өткөн кылымыбыздын 90-жылдарынан тартып эле кыргыз тили менен түрк тилинин грамматикалык материалдарын салыштырып, алардын өзгөчөлүктөрүн териштирүү максатында иштей баштадык. Ошентип, сүйлөшмөдөн баштап терминдер сөздүгүн, котормо сөздүктөрүн түзүп, түрк жана кыргыз тилдеринин салыштырма морфологиясынын негизинде окуу китептерин, монографияларды жазып, кандидаттык жана доктордук диссертацияларды коргодук.

 - Өзүңүз катышкан Юнус Эмре институту тарабынан уюштурулган симпозиум жөнүндө айтып кетсеңиз?

 - «Түркологдордун I эл аралык симпозиумунун» программасын интернеттен окуган элем. Анда Юнус Эмре институтунун түркология боюнча түзгөн проектиси, Түркиядан сырткаркы мамлекеттерде түрк цивилизациясынын таанытылуусу, түрк тилинин окутулуп-үйрөтүлүүсү, магистрант, докторанттарды даярдоо маселеси, эң негизгиси, дүйнө жүзүнүн дээрлик бардык жерлеринде түркология борборлорунун ачылуусу сыяктуу маселелер коюлган экен. Симпозиумдун жүрүшүндө программа боюнча баяндамалар окулду. Юнус Эмре фондунун башчысы, Түрк Дили коомунун башчысы, ТИКАнын башчысы, айрым министирликтин министрлери өздөрүнүн баяндамаларында түрк тилин үйрөтүү үчүн болгон аракеттердин жумшалуусу, кадр, китеп, стипендия менен камсыз кылуу, тил жана маданият аралык байланыштарды чыңдоо сыяктуу олуттуу маселелердин тегерегинде сөз сүйлөштү. Бул жерде көбүнчө түрк тилин үйрөтүү жана түрк тилин дүйнөгө жайылтуу багытындагы ой-пикирлер айтылды. Бул иш-чарага ар кайсы мамлекеттерден болуп элүүгө жакын түрколог өкүлдөр келип катышты. Алар Япония, Кытай, Монголия, Индия, Пакистан ж.б. өлкөлөрдүн өкүлдөрүнөн болуп, англис, славян, роман, герман, фин, түрк тилдеринде сүйлөгөн түркологдор бири-бирибиз менен түркчө сүйлөшүп, түрк тилинде ой-пикирлерибизди бөлүштүк. Ким кайсы багытта иштейт, эмне кылып жатат, дагы эмне кылсак болот, кандай проблемалар болуп жатат деген маселелер боюнча талкуулар болду. Көптөгөн илимпоздор менен тааныштык. Дүйнөдө эл аралык байланыш тили ангилисче, немисче, французча болуп, төртүнчү эл аралык тил – бул түрк тили болуп бараткандыгы байкалды.

 - Бул симпозиумдун жүрүшүндө сизде кандай жаңы пикирлер пайда болду? Эмнелерге таасирлендиңиз?

 - Симпозиумдун негизги темасынын бири – түрк тилдеринде сүйлөгөн элдердин тилин, адабиятын, фольклорун, тарыхын, маданиятын окутуп-үйрөтүү маселеси эле. Симпозиумда сырт жактан келгендерди түркология багыты боюнча белгилүү бир чек менен сынаксыз жана бекер магистиратурага, докторантурага кабыл алып, окутабыз, аларды кайра өзүңөрдүн бөлүмүңөрдө иштей турган кадр кылып даярдайбыз дешти. Ушул маселе боюнча менде мындай ой пайда болду: биз бүтүрүүчүлөрүбүздү бул жакка магистиратурага, докторантурага жиберсек, алар илимий иштерин коргоп, кайра келип, Кыргызстандын университеттеринде сабак беришсе. Анткени Кыргызстанда айрым университеттерде түрк тили окутулат, бирок кадрлар жетишпейт. Симпозиумдун эң башкы маселеси болгон тил үйрөтүү проблемасы Кыргыз-Түрк «Манас» университетинде алда качан чечилген. Бизде башка жактарга караганда тил үйрөтүү жаатында кыйынчылыктар, чечилбеген проблема жок. Биздин түркология бөлүмү түркологияны тар мааниде – жалаң түрк тилин үйрөтүү маанисинде карабайбыз. Бөлүмүбүздүн негизги максаты – тил, адабият, фольклор жаатында илимий изилдөө иштерин  жүргүзө ала турган,  билим жана тажрыйбасын   келечекте колдоно ала турган  кадрларды  даярдоо. Бөлүм бакалвр, магистиратура, докторантура программалары боюнча иш алып барат. Мына ушундай маалыматтардан кабардар болгон биздин отурумдагы окумуштуулар: «Сиздерде проблема жок турбайбы», – деп айтышты.

 - Кыргыз-Түрк «Манас» университетинде түркологиянын жалпы абалы тууралуу дагы кененирээк айтып берсеңиз.

- Ар кайсы мамлекеттерден келген өкүлдөрдүн билдирүүлөрүнөн улам салыштырып көрүп, биздин бөлүмдүн окутуу программасы талапка ылайыктуу түзүлгөндүгүн байкадык. Симпозиумдун жеке отурумдарында окуу программасы боюнча, жазгы, күзгү семестрлерде кандай сабактардын окутулары жөнүндө да сөз болду. «Манас» университетинде Түркология бөлүмү ачылгандан бери Ахмет Бижан Эржиласун, Салижан Жигитов, Түнжер Гүленсой, Эсенгул Абдылдаев, Лейла Карахан, Мустафа Качалин сыяктуу белгилүү окумуштуулар иштеп кетишкен. Учурда Лайли Үкүбаева, Осмонакун Ибраимов, Кадыралы Конкобаев, Таалай Абдиев сыяктуу илимдин докторлору бар. Түркология бөлүмүн бүтүргөн мыкты стунденттер PhD докторлугун жактап, университетте иштеп жатышат. Бакалар дипломдук ишинин, магистратура, докторантура диссертацияларынын материалдары боюнча бөлүмдө талкуу өткөрүлүп турат. Бул – илимде сапаттууларды таңдоого болгон биздин аракетибиз.

 - Азыр алдыда «Манас» университетинин уюштура турган «Жаш түркологдор симпозиуму» бар. Бул симпозиумдун максаты жөнүндө айтып кетсеңиз.

 - Жакында «Жаш түркологдордун V эл аралык симпозиуму» болот. Бул симпозиум 2007-жылында Хүсейин Өзбай тарабынан уюштурулган. Максаты жаш түркологдорду бир арага топтоп, түркологмун деген жаштарды бирин-бири менен таныштыруу, достоштуруу. Экинчиден, илимий жактан байланышта болуусун камсыз кылуу. Буга чейин өткөрүлгөн симпозиумдар да ушул максатта уюштурулган. Анан азыр бешинчи жолкусуна келип калдык. Биздин эң мактана турган нерсе – Чынгыз Айтматовдун 80 жылдыгына арналган бир симпозиум өткөрүп калдык. Ошол биздин симпозиумга келип катышкандан 3–4 ай кийин каза болду. «Жаш түркологдордун биригип, илимий иш-аракеттерин, ой-пикирлерин бөлүшкөндүгүнө абдан кубанамын», – деп жакшы ниеттерин айткан эле. Жаштарга ушундай бир жакшы жөрөлгөнү баштап бердик деген бир сыймык пайда болду да бизде. Хүсейин Өзбайга азыр дагы да рахмат айтып кетким келет. Жаштарга арналган атайын мындай эл аралык илимий симпозиум эч жерде жок экен. Бул жылкысы мурункуларынан айырмаланып, Түркиядан он беш чакты, Казакстандан элүүгө жакын жаш илимпоздор келет. Кызыккандар көп болуп жатат, буюрса, даярдыктар жакшы. Жакшы натийжаларды берет деп ойлойбуз. 

 - Стамбулда кыргыз диаспорасынын борбору «Кыргызстан достук жана маданият коомунда» болдуңуз. Маданият борбору боюнча оюңуз кандай?

 - Стамбулда кыргыздардын «Кыргызстан достук жана маданият коому» уюшулуп, иштеп жаткандыгын көрүп, абдан кубандым, сыймыктандым жана толкундандым. Биздин – кыргыз элинин уучу куру эмес экендигине дагы бир жолу ынандым. Анткени кыргыз жаштарынын патриоттуулугу, элин сүйгөн, жерин сүйгөн, эң биринчиден, илим-билими жактан мыкты даярдыгы бар жаштардын мындай иш- аракеттерди аткарып жаткандыгы сыймыктандырбай койбойт экен. 

 - Бурул эже, биз менен маектешип, ой-пикирлериңизди бөлүшкөндүгүңүз үчүн чоң рахмат. Кошумча айта турган сөзүңүз барбы?

 - Кыргыз коомунун бир жетекчиси катары сага рахмат айтамын. Биздин бүтүрүүчүлөрүбүздөн максаттуу иштеп жаткан балдарды көрсөң төбөң көккө жетип абдан кубанасың. Мен сени көрүп, мугалимиң катары абдан сыймыктандым. Башка мамлекеттерден келген түркологдордун баары сенин билимиңе, кругозоруңа, мамилеңе баа беришти жана терең урматтоо көрсөтүштү. Жана сенин ушул бойдон калбашың керек, алдыга кетишиң керек деп, ар бирөө жакшы сунуштарын айтышты. Мен да сага келечекте жакшылыктар, ийгиликтер каалаймын. Чынгыз Айтматовдой адам бол, буюрса. Сага тилегим – ушул. Ал эми жалпы тилегим – түрк элдеринин маданиятына жана түрк тилдеринин өнүгүүсүнө өз салымыбызды кошолу демекчимин.

Маектешкен Өмер Күчүкмехметоглу

 “Заман-Кыргызстан”, 27.07.2012-ж.

 

 

7 Февраль 2013

Башына
KDMK 2014 ALL RIGHTS RESERVED